یادی از عارف بزرگ زمان، نوربخش*

10 دسامبر سالگشت زادروز قطب العارفان دکتر جواد نوربخش است که آموزگار بزرگ عشق بود*

دکتر جواد نوربخش (1387 - 1305 خورشیدی)

Flower Bar -4

عشق از دیدگاه عارف بزرگ زمان ما

مفتی شرع محبت عشق را رهبر منم               جان مشتاقان حق را آتش و اخگر منم

رهرو توحید را با پای همت رهنما                 طایران آسمان  مهر را شهپر منم

کعبۀ صلح و صفا را پاسداری مهربان             خانۀ صدق و صفا را آستان  و در منم

نیست صوفی را کراماتی به غیر از نیستی       کیستم من؟ نیستی را آیت و رهبر منم

آموزگار عشق بود و خود، بی عشق نفس نمی زد.

منادی «وحدت وجود» بود و خود، چون قطره ای در دریای وحدت محو بود.

آموزگار، مهر و محبت بود، با تکیه کلام مهربانی و خدمت به خلق و خود، نماد مهربانی بود.

جوانمرد و بخشنده بود و ناجوانمردی را به هیچ روی بر نمی تابید.

            اینها مفاهیمی است که از ژرفکاوی در اندیشه ها، گفتارها، نوشتارها، و حتّا کردارهای دکتر جواد نوربخش، قطبِ عارفان زمان و پیر سلسله‌ نعمت اللاهی،ِ دستگیرمان می شود. ناگفته نماند که این ویژه گی ها برای کسانی که روزهایی از زندگی خود را با او گذرانده و از او آموخته اند، آشکار است و نیاز به بازگویی ندارد. بنابراین، هدف این نوشتار آگاهی دادن به پژوهندگان دیگر در زمینۀ بینش و دیدگاه آن بزرگ عارف نسبت به عشق و زندگی و هستی است.

از آنجا آغاز کنیم (از زبان خودش) که :

سخن عشق ز الفاظ و معانی به دراست

عشق را ناطقه ای دیگر و حرفی دگر است

این چه عشقی است که «از الفاظ و معانی به در است» و در کلام نمی گنجد؟ این کدام عشق است که مولانا جلال الدین بلخی نیز با آنهمه غزل های عاشقانۀ شورانگیز که به جا ی گذارده، سرانجام می گوید:

  هرچه گویم عشق را شرح و بیان       چون به عشق آیم خجل گردم از آنعشق

  چون قلم اندر نوشتن می شتافت         چون به عشق آمد قلم از هم شکافت

  گرچه تفسیر زبان روشنگر است      لیک عشق بی زبان روش تر است

 عقل در شرحش چو خر در گل بخفت   شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت

این کدام عشق است؟

به کلام نوربخش روی آوریم که دوستی همه انسان ها را به سه گونه تقسیم بندی می کند

(5):

            اول، دوستی بین دونفر مبتنی بر روابط اجتماعی به این مفهوم که : » من برای خودم زندگی می کنم و تو زندگی خودت را داری، ولی با هم دوست هستیم و در عین حال، هیچ توقع و انتظاری از یکدیگر نداریم.

            دوم، دوستی که نسبت به نوع اول زیر بنای محکم تری دارد؛ با این مفهوم که: » من برای تو زنده ام و تو برای من زندگی می کنی و در مقام دوستی و پیوستگی، از هم انتظار محبت و فداکاری داریم.» این نوع دوستی روابط دوستان یکدل، افراد یک خانواده، و همسران را در برمیگیرد، » که در حقیقت نوعی ارتباط عاطفی است.»

            سوم، نوعی دوستی عاشقانه که فراتر از همۀ قراردادها و اصول است، با این مفهوم که: «من برای تو زنده ام و بدون چشمداشتی، هرچه خواهی فرمانبردارم.»

            این مفهوم، عشق و ارادت صوفیان به حق و پیر طریقت را در برمی گیرد. به سخن حضرت نوربخش، » این گونه دوستی مبتنی بر هیچ شرط و قیدی نیست و صوفی در پیشگاه حق» تسلیم و راضی است، و به زبان دل میگوید:

» من راضی به رضای توام و، بدون آنکه هیچ گونه توقعی داشته باشم، از روی محبّت به تو عشق می ورزم و در اندیشۀ پاداشی نیستم.»

            چنین است که «عشق صوفیان نسبت به خدا، بدون انتظار، چشمداشت، و بر کنار از ترس و وحشت است، که صوفی خواست و تمنایی ندارد . . . معدودی از صوفیان در طریق عشق و دوستی به مرحله ای رسیده اند که درمعشوق (حق) فنا شده اند.» چنانکه مولانا فرمود

            جمله معشوق است و عاشق پرده ای   زنده معشوق است و عاشق مرده ای

با این همه ، دیوان نوربخش به حقیقت، دفتردرس عشق است و در این دیوان گونه گونه از عشق سخن رفته است – و چه شیوا! نوربخش، اما، در غزلی اعتراف می کند ک دم گرمی که دارد به خودش تعلق ندارد و «از اوست» (1). او به خود شعر نمی گوید و، همچون مولانا جلال الدین بلخی(2)، در حالت بیخودی شعر سروده و از » زبان دوست» سخن گفته است:

نوربخش از دم جانانه به مستی می گفت

از تو گویا شده ام، تا به تو دمساز شدم

از نگاه نوربخش، که «هستی موهوم» خود را در بازار عشق سودا کرده و «متاع عشق» را خریدار آمده (3)، عشق همه چیز است. اصلن شیرمایه و خون جاری در افرینش است:

            آفرینش همه از همت عشق است به پا

            ذرّه با ذرّه و اجزای جهان مدغم ازاوست

و …

            بی عشق نباشد اثر  از هستی دنیا

            پیدا به طفیلش شده هر خشک و تری هست

و …

            عشق است اساس آفرینش

            هر چیز از آن به پاست یکسر

و …

            عشق است اساس هستی کون ومکان

            بی عشق نباشد اثری از دو جهان

از عشق، تو نورو نوربخشی، ور نه

            بی عشق همی دان که نه اینی و نه آن

            او جهان بی عشق را بر نمی تابد و هشدار می دهد که اگر تو در دنیایی خالی از عشق روزگار می گذرانی جز بلا و مصیبت چیزی نصیبت نمی شود. جامعه‌ی بی عشق، خانواده بی عشق، و انسان بی عشق پیوسته در رنج وناکامی بسر خواهد برد، و در چنگال ستمگری ، سرکوبی، انسان کشی ، و تجاوز دست و پا خواهد زد.  پوچی، همه‌ی زندگی را پر خواهد کرد.

            بی عشق جهان بلاست یکسر

            ناکامی و ابتلاست یکسر

            بی عشق حیات هیچ و پوچ است

            بیهوده و نارواست یک سر

و …

            آن دل که نبود و نیست عاشق، دل نیست

            گر عشق نورزد او، به غیر گِل نیست

حتا هنگامی که به روایت آغاز آفرینش انسان می نگرد، عشق را بنمایه‌ی آن می بیند:

            حلقنای حق، مایه اش عشق بود

            نفختُ به سرمایه‌ی عشق بود

نوربخش عاشق است چون عارف است، و عارف است چون عاشق است؛ و به جایی رسیده که دیگر از خویشتن خود، و حتّا از عشق، خبر ندارد، در مکان بی مکانی و در زمان بی زمانی، جایی که دیگر از عاشق و معشوق، از جاذب و مجذوب و قاصد و مقصود و حتّا عشق جای پایی نمی ماند:

            از عشق رسیده ام به جایی               کز عشق نماند جای پایی

            نقد من و ما و نقش هستی                 از یاد برفت در هوایی

            حیران شده عشق در مقامش             عقل است فضول ژاژ خواهی

            در حسرت نوربخش گویم                رفتی و ندامت کجایی

و …

            از ما به جهان نشان مجویید              ما راست نشان بی نشانی

            بودیم اسیرکوی عشقش                    چندی به زمان بی زمانی

            با دوست زدیم سال ها می                تنها به مکان بی مکانی

و …

            از بود ونبود خویش رستیم به عشق

            دل را به تمنای تو بستیم به عشق

            جز عشق نبود عاقبت مقصد ما

            فارغ ز همه باز نشستیم به عشق

آنگاه با آرامش تمام اعلام می کند که :

            این مذهب ما بود که خوانیم               پیوسته درون دل خدا را

            از یاد بریم خویش و هرگز               نامش نرود ز یاد ما را

            دل می نشود ز دوست غافل              از یاد نمی برد وفا را

و سر انجام در یک حال سر مستی و سرخوشی نغمه سر می دهد و خطاب به «دوست» می سراید:

            دل ودلدارمنی تو چه بخواهی چه نخواهی

            بت عیار منی تو چه بخواهی چه نخواهی

            نکنم از تو شکایت، همه لطفی وعنایت

            گرم بازار منی تو چه بخواهی چه نخواهی

            تو همه مهر و وفایی، تو سروری تو صفایی

            صنما یار منی تو چه بخواهی چه نخواهی

منم افتاده به راهت شده سرمست نگاهت

که خریدار منی تو چه بخواهی چه نخواهی

 و هنگامی که از او می پرسیم چگونه عاشق شده ای، بیدرنگ از سر وجد پاسخ می دهد:

            آتش عشق به عمری دل و جان سوخت مرا

            تا که معشوق ره عاشقی آموخت مرا

            بس که از شوق چو پروانه طوافش کردم

            سوخت چون شمع و به هر انجمن افروخت مرا

            تا در این دور کنم زمزمه‌ی عشق بلند

            سال ها در دل ایام بیندوخت مرا

            بنده‌ی پیرمغانم که من از من بخرید

            به بهای می و در میکده بفروخت مرا

از آنجا که نوربخش خود بی عشق نمی تواند که نفس بزند (4) بی عشقی را ناکامی و ابتلا می داند و برای درمان آن هم نسخه ای به رهروان راه حقیقت عرضه می کند:

            دل درگرو مهر مهی گر نسپاری

            بهتر که همه عمر به چیزی نشماری

            مفتاح حیات ابدی در کف عشق است

            مرداری اگر دلبرعیّار نداری

            بی عشق نداری خبر از علت خلقت

            بی یار چه دانی به جهان بهر چه کاری

و مختصر بدان که:

            بی عشق اگر چه زنده ای مرداری

            بی عشق اگر عزیز باشی خواری

            بی عشق اگر شهنشهی، مسکینی

            با عشق اگر چه عاجزی، سرداری

اما طریق عشق از کجا آغازمی شود؟ اگر از نوربخش بپرسیم می گوید:

            عشق است زما و من رمیدن

            در سایه‌ی دوست آرمیدن

            اندیشه‌ی «خویش» محو کردن

            دفترچه‌ عقل را دریدن

و:

            چون آخر هر سخن خموشی‌ست

            بشنو به زبان بی زبانی

            بر خیز و مباش درمیانه

            تا یار درآیدت به خانه

به سخن دیگر، عشق زمانی در تو جاری می شود که پروندۀ عقل جزوی حسابگر مصلحت جو، عقل بازاری و سوداگر و سودگرا، عقل جاه طلب و سرگوبگر و عقل حسود را ببندی و خود را از چنگال خود خواهی و خود پرستی رها سازی و «هرجا که هست حلقه‌ی عشق و صفا» بروی.

که در آن حلقه، عشق و نور و نوربخشی و نوربخش در میان است.

—————————————————

پی نوشت ها:

            *          1387 – 1305 خورشیدی

            1-         نوربخش این دم گرمی که توداری از کیست

                        با تو می گویم اگر گوش کنی ، این هم از اوست

2-           تو مپندار که من شعر به خود می گویم

تا که هشیارم وبیدار یکی دم نزنم  (دیوان شمس)

3-           هستی موهوم خود دادیم در بازار عشق

                        با متاع نیستی عمری تجارت کرده ایم

4-           بی عشق نمی توان نفس زد

پا برسر کوی هیچکس زد

            5-         چهل کلام و سی پیام از دکتر جواد نوربخش

Advertisements

8 responses to this post.

  1. Posted by ali khoshnood on 12 دسامبر 2012 at 11:33 ب.ظ.

    al hagh ke soltan eshgh boud ya eshgh.

    پاسخ

  2. Posted by ملیحه on 14 دسامبر 2012 at 8:29 ق.ظ.

    درود بر شما، دست مریزاد بسیار با صفا بود. روحشان شاد و یادشان بسیار گرامی و زنده در دلها.

    پاسخ

  3. Posted by لطف اله زنگنه on 19 دسامبر 2012 at 3:12 ب.ظ.

    جناب زِیانی عزیز
    با توجه به بزگواری شما و گذشتان گاهی از مطالب وبلاگ عطار 110در جاهای دیگر استفاده کرده ام که امید است این اجازه را باز به حقیر بدهید تا دیگران هم بتوانند از مطالب شما اسنفاده کنند .

    با تقدیم احترام و سپاس زنگنه

    پاسخ

  4. Posted by لطف اله زنگنه on 19 دسامبر 2012 at 3:14 ب.ظ.

    البته هماره با ذکر منبع آن

    پاسخ

  5. Posted by رشادت on 29 ژانویه 2014 at 4:45 ب.ظ.

    یا حق: نور بخش,نوربخش دل و جانهاست..همچنان نور به دل و جانها میبخشد..نور بخش,نور بخش است…

    پاسخ

  6. یاحق…بسیار لدت برد ار اشعار جناب دکتر نوربخش

    پاسخ

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: